विभक्ती व कारकार्थ — प्रत्यय व अर्थ

नाम किंवा सर्वनाम यांचा वाक्यातील क्रियापदाशी असलेला संबंध दाखवण्यासाठी जे प्रत्यय लागतात त्यांना विभक्ती प्रत्यय म्हणतात.

आठ विभक्ती — तक्ता

उदाहरणांसह स्पष्टीकरण

• प्रथमा — *राम* शाळेत जातो. (कोण जातो? राम)
• द्वितीया — शिक्षकांनी *रामाला* शिकवले. (कोणाला?)
• तृतीया — त्याने *पेनाने* लिहिले. (कशाने?)
• चतुर्थी — हे पुस्तक *रामासाठी* आहे. (कोणासाठी?)
• पंचमी — तो *घरातून* बाहेर आला. (कोठून?)
• षष्ठी — हे *रामाचे* पुस्तक आहे. (कोणाचे?)
• सप्तमी — पुस्तक *टेबलावर* आहे. (कोठे?)
• संबोधन — *मुलांनो*, शांत बसा.

महत्त्वाची नोंद — द्वितीया व चतुर्थी

दोन्हींचे प्रत्यय सारखेच (स, ला, ते) असतात, म्हणून गोंधळ होतो. फरक अर्थात आहे:

• द्वितीया — कर्म. क्रिया थेट त्यावर घडते. *रामाला मारले*
• चतुर्थी — संप्रदान. एखाद्याला देण्याचा किंवा त्यासाठीचा अर्थ. *रामाला पुस्तक दिले*

क्रियापद *देणे, सांगणे, पाठवणे* अशा अर्थाचे असेल तर बहुधा चतुर्थी.

सामान्यरूप

विभक्ती प्रत्यय लावण्यापूर्वी मूळ शब्दात होणाऱ्या बदलास सामान्यरूप म्हणतात.

• घर → घरा (घराला)
• मुलगा → मुलग्या (मुलग्याला)
• नदी → नदी (नदीला — बदल नाही)

अपवाद: काही शब्दांचे सामान्यरूप होत नाही — विशेषतः *ई* कारान्त स्त्रीलिंगी शब्द.

परीक्षेतील पद्धत अधोरेखित शब्दाची विभक्ती विचारली जाते. तक्त्यातील **ओळखीचा प्रश्न** विचारा — उत्तर मिळाले की विभक्ती मिळाली.