अलंकार व त्याचे प्रकार — उदाहरणांसह ओळख

भाषेचे सौंदर्य वाढवणाऱ्या विशिष्ट रचनेला अलंकार म्हणतात. अलंकाराचे दोन मुख्य प्रकार आहेत — शब्दालंकार व अर्थालंकार.

शब्दालंकार

शब्दांच्या रचनेमुळे सौंदर्य निर्माण होते.

अनुप्रास एकाच वर्णाची पुनरावृत्ती होते. **उदा.** *पेटविले पाषाण पठारावरती* — इथे *प* ची पुनरावृत्ती.

यमक एकच शब्द किंवा अक्षरसमूह वेगळ्या अर्थाने पुन्हा येतो. **उदा.** *सुसंगती सदा घडो, सुजनवाक्य कानी पडो*

श्लेष एकाच शब्दाचे दोन भिन्न अर्थ निघतात. **उदा.** *ते बाण भेदून गेले* — बाण म्हणजे शस्त्र आणि टोचणारे शब्द, दोन्ही अर्थ.

अर्थालंकार

अर्थामुळे सौंदर्य निर्माण होते. परीक्षेत यावर सर्वाधिक प्रश्न येतात.

उपमा दोन वस्तूंमधील साम्य दाखवले जाते. **सारखा, प्रमाणे, परी, समान** हे शब्द येतात. **उदा.** *तिचे मुख चंद्रासारखे सुंदर आहे.*

रूपक उपमेय व उपमान यांत **अभेद** मानला जातो — दोन्ही एकरूप केले जातात. **उदा.** *मुखचंद्र*, *विद्यासागर*, *चरणकमल*

उपमा व रूपकातील निर्णायक फरक: उपमेत *सारखा/प्रमाणे* असे साम्यदर्शक शब्द असतात; रूपकात ते नसतात आणि दोन गोष्टी एकच मानल्या जातात.

उत्प्रेक्षा उपमेयात उपमानाची **कल्पना** केली जाते. **जणू, की, गमे, वाटे** हे शब्द येतात. **उदा.** *आकाशातील तारे जणू मोत्यांची माळ.*

अतिशयोक्ती वस्तुस्थितीपेक्षा कितीतरी वाढवून सांगितले जाते. **उदा.** *त्याचे घर आकाशाला भिडले आहे.*

व्यतिरेक उपमेय हे उपमानापेक्षा **श्रेष्ठ** दाखवले जाते. **उदा.** *तिचे मुख चंद्रापेक्षाही सुंदर आहे.*

दृष्टान्त सांगितलेली गोष्ट पटवण्यासाठी उदाहरण दिले जाते.

अर्थान्तरन्यास विशिष्ट उदाहरणावरून सर्वसामान्य सिद्धांत मांडला जातो.

ओळखण्याचा तक्ता

अभ्यासाची पद्धत वाक्यातील **खूणेचे शब्द** आधी शोधा — तेच अलंकार सांगतात. प्रत्येक अलंकाराची तीन उदाहरणे पाठ करा; परीक्षेत वाक्य देऊन अलंकार विचारला जातो.